Türk Halk Efsanelerinde At

-

At Kültürü Türk Halk Efsanelerinde At

At, geçmişten günümüze Türk toplum hayatında önemli işlevler görmüştür. Atın önemini bilhassa atlı-göçebe kültür döneminde; Alp Er Tunga destanında “Erge at andak kim gökde ay: Gökte ay nasıl bir süs ise, erkek için de at öyle bir süstür.” (Çetin 1997:415), Divânu Lugâti’t-Türk’te “Kuş kanatın er atın: Kuş kanadı ile, er atı ile muradına erer.” (Ercilasun-Akkoyunlu 2014:15), “Anduz bolsa at ölmes: Andız otu yanında bulunsa at karın ağrısından ölmez.” (Ercilasun-Akkoyunlu 2014:56), “Arpasız at aşumas arkasız alp çerig suyumas: At arpa yemeyince engeli aşamaz. Bunun gibi yiğit de arkasından ona yardım eden birisi bulunmazsa düşman safını kıramaz. İşlerde yardımlaşma tavsiye edileceği zaman söylenir.” (Ercilasun-Akkoyunlu 2014:62), “İt çakırı atka tegir at çakırı ıtka tegmes: Gök (gözlü) köpek bir ata değer; gök (gözlü) at ise bir köpeğe değmez; çünkü o iyi göremez. (Alırken) ona dikkat etmek için kullanılır. (Ercilasun-Akkoyunlu 2014:156) vb. atasözleriyle perçinlenmiştir.

Türk Tarih Kaynaklarında ve Destanlarda Atlar

Türk kültüründe önemli bir yere sahip olan at, tarihi ve edebî kaynaklarda da kendine yer edinmiştir. Orhun Abideleri’nde Alp Salçı, Azman, Az Yağız, Öksüz, Ak Adgır, Boz At, Doru At vb. (Çetin 1986: 123-140), Dede Korkut hikayelerinde Konur At, Doru Aygır, Ağ Bidevi At, Gök Bidevi At, Teğek Kaşga At, Boz Aygır, Keçi Balu Geçer Aygır, Ağ Bidevi, Toklu Başlı Toru Aygır vb. (Gökyay 2007:1175-1190), Saltukname’de Ankabil (Yüce 1987: 226-233), Battal Gazi’de Aşkar (Köksal 1984:132-137), Manas destanında; Ak Kula, Sarı Ala, Kara Beden, Kök Teke, Ak Borçık, Korcong Bos, Kürüöngçö, Koyon Bos, Kök Ala, Kök Borçık, Kara Döböl, Ak Purçuk, Kara Aygır, Ak Bangkal, Küröng, Kök Çebiç, Ak Bulçun vb (Yıldız 1995: 195-215; Gürsoy-Naskali 1995b; 1995c) Köroğlu destanında Kır ve Doru at, Düldül, Eşgerdor (Aşkar), Alapaça At, Fener, Kamer Tay, Küheylan vb (Kaplan-Akalın-Bali 1973), Hazreti Ali hikayelerinde Düldül, Hazreti Hızır’ı konu alan hikayelerde Boz at aklımıza gelenlerden bazılarıdır.

Atların Sadakati

Halk anlatılarındaki atların en önemli özelliği süvarilerine sadakatleridir. Kahraman, dinlenmek istediğinde veya uyuduğunda atı onu bekler ve gerektiği durumlarda da onunla konuşur. Hatta yorgun süvarisinin derin uykusu sırasında düşman saldırısında ağzına aldığı kılıçla bütün düşmanları helâk eder. Geçilmesi zor olan karlı dağlar, bozkırlar, denizler ve ırmaklar yine bu atlarla uçularak geçilir.

Savaş sırasında yaralanan kahramanın en büyük yardımcısı yine atıdır. At, burada bir kam edasıyla otları toplamakta ve yaptığı yarışımı kahramanın yarasına sararak tedavi olmasını sağlamaktadır.

Yine at, bir kam edasıyla kötü kalpli insanların kalbini okumakta veya konuşulanları dinlemekte ve sahibini çeşitli şekillerde uyarmaktadır.

Atların Ölümü ve Efsaneler

İnsan hayatında böylesine önemli bir yeri olan at, hiç şüphesiz zamanla ölmekte ve bazen süvarisiyle, bazen de yalnız olarak gömülmektedir. Atın ölümü üzerine binici sağsa ata ağıtlar yakmakta, şiirler söylemekte ve onunla ilgili hikâyeleri efsaneleştirerek anlatmaktadır. Olanları dinleyen genç biniciler zamanla bu hikayeleri kendilerinden eklemelerle bir sonraki kuşağa nakletmektedirler. Bütün bunların sonucunda at, âdeta insanlaştırılmakta ve onunla ilgili hikayeler dilden dile anlatılmaya devam etmektedir.

Hayvan masallarında at, gücüyle öne çıkmakta ve atın fazlaca örneğine rastlanmamaktadır. Asıl halk masallarında ise at, konuşması ve yardımcı olması özelliğiyle dikkatimizi çekmektedir.

Efsanelerde, gelin alaylarının taş kesilmesinde at da diğer figürlerle birlikte taş kesilmiştir. Bugün Türkiye’de ve Türk dünyasında bu figürlere benzeyen çok sayıda örnekle karşılaşmaktayız. Düldül, Aşkar, Kır ve Doru atların ayak izleriyle ilgili efsanelerin yanında, bazı yerleşim merkezleri veya dağ adlarının da varlığını da hatırlatmak isteriz.

Fıkra anlatı türünde, at yok denecek kadar azdır. Bununla birlikte hemen hemen bütün fıkra tiplerinde az da olsa ata rastlandığını hatırlatmak isteriz.

Halk Hikayelerinde Atlar

Yusuf Sarıkaya
Yusuf Sarıkayahttps://www.yusufsarikaya.net
yiğit yiğidin yoldaşı, at yiğidin öz kardaşı

CEVAP VER

Yorumunuzu buraya yazabilirsiniz!
Lütfen adınızı yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Takibe Takip

117BeğenenlerBeğen
2,432TakipçilerTakip Et
0TakipçilerTakip Et
45TakipçilerTakip Et
0AbonelerAbone

En Yeni Konular

Çingene Atı Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Dünya üzerinde bilinen onlarca at türleri bulunuyor. Eski tarihten beri atlar çok önemli bir yer alarak günümüze kadar gelerek...

Devasa Bir At Heykeli: The Kelpies

Bir tarihi ne efsaneye dönüştürür ve bir heykele ne anlam katar? Heykelin adı mıdır, başarılı tasarımı mıdır veya gerçekten...

Padok Ne Demektir?

Padok nedir? Padok ne anlama gelir? Sorularının cevabı yazımız içeriğinde bulunabilir. Padokun kelime kökeni ve kullanıldığı alanlarla ilgili detaylı...

Aygır Ne Demektir?

Türkiye'de at yarışı ve bu sporun televizyon üzerinden takibi çok yaygındır. At yarışlarına olan ilgi ve bahis tutkunluğu on...

At Sütünün Faydaları Nelerdir?

İnek, keçi, manda, koyun sütünün faydaları herkes tarafından bilinmektedir. Aynı zamanda tüketilebilir hayvansal gıda olarak bilinen süt çeşitleri de...

At Nasıl Eyerlenir?

At için hiçbir şey kullanmayarak çıplak biçimde binilmesi zor ve imkânsız gibidir. Bu yüzden eskiden insanlar ata daha rahat...

Mutlaka Okumalısın!

Atlarda Yaşanan Göz Rahatsızlıkları Nelerdir?

Atın yapısı ve yanal düzenlemesindeki göz, hayvanlara panoramik bir...

At Eğitiminde Asla Yapmamanız Gereken 7 Büyük Hata!

At eğitimi, çeşitli kitaplar, videolar veya web sitelerinin size...